Alles wat je hoort te weten over Amazigh Nieuwjaar

Yennayer of Yenyur bestaat uit twee woorden: “Yen” en “yur” en betekent de eerste maan of maand), is de naam van het Amazigh nieuwjaar dat elk jaar op 13 januari valt. In Arif wordt het ook Hagoz genoemd.

Dit feest wordt door zowel de Amazightaligen als de verarabiseerden gevierd in heel Tamazgha / Noord Afrika; (Arif, Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Mauritanië, Canarische eilanden, westelijke deel van Egypte en het noorden van Mali, Niger en Burkina Faso).

De tradities verschillen per plaats maar de kern is hetzelfde, namelijk de verbondenheid met de aarde en de hoop op een goede oogst. Dat de Imazighen in heel Noord Afrika dit feest vieren, kan als bewijs worden gezien dat dit een oeroud feest is dat in het leven werd geroepen door de eerste Imazighen voordat ze zich verspreid hebben over geheel Noord Afrika.

Dankzij haar verbondenheid met de aarde en de landbouw wist de Amazigh kalender te overleven tot de dag van vandaag. De reden is dat de islamitische/Arabische kalender niet geschikt is voor de landbouw omdat het een maankalender is. Door dit gegeven behielden de Imazighen naast hun religieuze kalender ook een praktische kalender die velen generaties heeft overleeft en tot de dag van vandaag de landbouw activiteiten betrekt.

 

Namen van de maanden in het Tamazight

Amazigh historici in de middelleeuwen hebben de maanden van de oude Amazigh kalender genoemd. Deze kalender was in gebruik voor de komst van de Arabieren en zelfs de Romeinen:

Maand 1: Tayyuret Tezwaret (De eerste maan)
Maand 2: Tayyuret Teggwerat (De laatste maan)
Maand 3: Yardut
Maand 4: Sinwa
Maand 5: Tasra Tezwaret (De eerste kudde)
Maand 6: Tasra Teggwerat (De laatste kudde)
Maand 7: Awdayeghet Yezwaren (De eerste antilope)
Maand 8: Awdayeghet Yeggweran (De laatste antilope)
Maand 9: Awzimet Yezwaren (De eerste gazelle)
Maand 10: Awzimet Yeggweran (De laatste gazelle)
Maand 11: Aysi
Maand 12: Nim

Dit zijn de namen van de maanden van de oude Amazigh kalender, zoals ze genoemd werden door Amazigh deskundige Mbarek Belkacem in een uitgebreid artikel op Hespress, waarbij hij verschillende naslagwerk voor zijn artikel noemde.

Ik wil hieraan toevoegen dat de maanden die met “eerste” en “laatste” beginnen kan verwijzen naar de maanden waarin de kudde, antilopen en gazelles hun baby’s krijgen. In Arif wordt de geboorte van bepaalde dieren gebruikt om een bepaalde periode van het jaar aan te duiden. Het woord “Aw” in het begin van de maanden 7,8,9 en 10 verwijst waarschijnlijk in bepaalde varianten van het Tamazight naar de “jong/kinderen”.

Maand 7 die ruim voor de Romeinse invasie bestond, dus ruim 2.300 jaar geleden, wordt dan ook begrepen door ons de huidige Riffijnen;
“Aw” betekent “jong”.
“Dayeghet” = dighet/dghat/dayghet betekent “geit”.
Yezwaren = “Eersten, voor gegaan”.

Bij de Guancha Imazighen is nog 1 maand van de Amazigh kalender bekend, namelijk Beñesmet. In het Spaans wordt b ook als een w uitgesproken, Beñesmet wordt dus uitgesproken als “Wen ezmet”.

“Wen” betekent “degene (van)”, in het huidige Riffijns wordt dat nog steeds gebruikt, bij.”wen awwagh” = “die gele”.

“ezmet” volgens de vertaling van de oude kalender betekent ‘gazelle’. In het huidige Riffijns betekent “izma” een mannetjes lam en tizmat een vrouwtjes lam.

Dit kan als een bewijs worden gebruikt dat de Guancha Imazighen dezelfde kalender gebruikten als de Imazighen op het vasteland, we weten dat de Guancha geïsoleerd leefden op de Canarische eilanden (o.a. de islam en het christendom ten tijde van de romeinen en na hun val, heeft hen niet bereikt). We kunnen ons dan afvragen of de Guancha Imazighen dit feest kenden voor zij overstaken naar de Canarische eilanden? Het antwoord op deze vraag kan nog een bewijs zijn dat Yennayer een zeer oude traditie is.

Volgens een Spaans manuscript uit de 17de eeuw was de kalender van de Guancha Imazighen gebaseerd op de maan, elke maand had 29 dagen en het nieuwjaar begon in de zomer.

Het kan zijn dat de Spanjaarden het verward hebben met R3anssath, een Amazigh feest dat gevierd wordt in juli. Het kan ook betekenen dat de Imazighen op het vasteland beïnvloedt werden door de Romeinse kalender, terwijl de geïsoleerde Guancha Imazighen de oorspronkelijke datum van de viering behielden. Dit blijven echter alleen theorieën zolang er geen onderzoek komt naar deze gebruiken die duizenden jaren oud zijn.

 

Maandnamen bij Tamashek/Toeareg Imazighen

Naast de hierboven vermelde namen, die niet meer gebruikt worden bij de “noordelijke” Imazighen, zijn er ook maanden die nog steeds in gebruik zijn bij de Tamashek Imazighen in het zuiden van Tamazgha.

Opvallend is dat de Tamashek deze maanden gebruiken voor de islamitische-Arabische kalender. Het zijn echter geen vertalingen uit het arabisch. In alle waarschijnlijkheid hebben deze namen een pre islamitische oorsprong. Na het verspreiden van de islam, door de noordelijke Imazighen, vaak door handel en andere vreedzame manieren, werd de pre islamitische Amazigh kalender verruild door de islamitische-Arabische variant, met behoud van de Amazigh maandnamen.

“Tamessdeq” of “Tin Dufan”, komt overeen met Muharram.
Tallit Setteft, komt overeen met Safar.
Tallit Erghet, komt overeen met Rabie Awwal.
Awhim Wa Yezzaren, komt overeen met Rabie thani.
Awhim Wa Yelkamen, komt overeen met Joumada Oula.
Sarat, komt overeen met Joumada Thania.
Tinamgharin, komt overeen met Rajab.
Amezzihel, komt overeen met Chaaban.
Tin Ozzom, komt overeen met Ramadan.
Tissi, komt overeen met Chawal.
Tan Ger Madden, komt overeen met Dho Qiada
Tafaski, komt overeen met Dho Elhijja.

 

Naast deze oude benamingen, zijn er ook namen van wat “standaard Tamazight” genoemd:
Yanyur
Sinyur
Krayur
Kuzyur
Semyur
Sedyur
Sayur
Tamyur
Tzayur
Mrayur
Yemrayur
Meggyur

 

Het begin van de jaartelling

Volgens vele Amazigh activisten is het Amazigh nieuwjaar begonnen 950 voor christus toen de Amazigh koning Shoshenq de troon van farao Egypte besteeg en de 22ste familie stichtte.
Over deze gebeurtenis zijn verschillende verhalen, ik zal ze beknopt noemen:

Symbolisch; volgens een groep activisten is deze datum in de jaren zestig symbolisch gekozen, omdat Shoshenq de oudste Amazigh persoonlijkheid dat in de geschiedenisboeken is genoemd. Deze activisten veranderden hiermee de Amazigh kalender die geen bekende beginpunt had in een kalender die dat wel heeft. Daarvoor was een symbolisch beginpunt nodig (zoals o.a. de Hebreeuwse kalender die ook een symbolisch beginpunt heeft, namelijk 5779 geleden, het jaar waarin de schepping van de wereld plaatsvond volgens het jodendom).

Een andere groep activisten beweert dat het beginpunt van de jaartelling een feit is. Ze baseren zich op de Ait Snouss in Algerije aan de grens met Arif, waar Yennayer “de nacht van de farao” wordt genoemd. Critici zeggen dat de “Ait Snouss” te ver weg liggen van Egypte en Libië om over Sheshonk (van Libische stammen) te weten. Deze critici vergeten echter dat veel Amazigh stammen uit oud Libië richting Algerije en Arif vluchtten voor de Banoe Hilal hordes voordat de laatsten verslagen werden door de Almohaden. De Ait Snouss is waarschijnlijk een van die Libische stammen die rond het jaar 1000 CE gevlucht zijn naar hun huidige gebied in Algerije.

Voor het besluit om 950 voor christus als begin te nemen, vernoemden de Imazighen de jaren naar de belangrijkste gebeurtenissen die plaats vonden in een bepaald jaar. Zo noemden de Riffijnen het jaar 1959 “Assegwas n Iqabban” (het jaar van de legerhelmen), verwijzend naar de Marokkaanse aanval en de genocide op de Riffijnen in dat jaar. De stam Ibaqqoyen noemde het jaar 1898 “Assegwas mig tachchin Ibaqqoyen” (het jaar waarin Ibaqqoyen werden “vernietigd”), verwijzend naar de Marokkaanse aanval en de genocide op deze stam in het jaar 1898.

Dit zijn alleen maar voorbeelden van hoe bepaalde jaren werden genoemd door de Riffijnen, de belangrijkste gebeurtenis in die jaren waren de Marokkaanse aanval en genocides. Door te verwijzen naar “Assegwas mig tachchin Ibaqqoyen” wist men in die tijd over welk jaar het ging, zonder een getal te noemen.

 

Viering

In Arif wordt het o.a. gevierd door couscous of awrawar gerecht, daarin wordt een boon of amandel verstopt. Degene die het geluk heeft en die boon of amandel in zijn lepel krijgt, zal gezegend zijn in het nieuwe jaar.